بررسي موضوعي‌

با به‌دست آوردن تصويري كلي از كارهاي پزشكي هر ملت يا گروه نژادي‌، براي تكميل بررسي از خود مي‌پرسيم چه پيش‌رفت‌هايي صورت گرفت يا در هر شاخه از پزشكي چه كاري انجام شد؟ بهتر است نخست به زمينه‌ٴ فكري بپردازيم (شماره‌هاي 1 ـ 3).
1. اختر گويي پزشكي (مقدمه‌، 2، 894 ـ 897، 1665).1 مبالغه نيست اگر گفته شود تا جايي كه‌ الاهيات و اصول عقايد كليسا اجازه مي‌داد، فلسفه‌ٴ پزشك‌، تا اندازه‌ٴ نسبتاً زيادي مبتني بر اخترگويي بود. كليسا مي‌كوشيد خرافات اخترگويي را از ميان بردارد، ولي تنها مي‌توانست آن را محدود سازد. درواقع‌، هركس‌، از پاپ گرفته تا روحانيون رده‌ٴ پايين‌تر، وجود رابطه‌ٴ متقابل ميان‌ عالم اصغر (بيمار) و عالم اكبر (جهان خارج‌) را به‌عنوان يك اصل اساسي مي‌پذيرفت‌. ظاهراً اين‌ اصل موضوعه به‌كمك تعدادي واقعيات (يا شبه واقعيات‌) تجربي به‌خوبي ثابت شده بود، از قبيل فرهنگ عامه‌ٴ غني درباره‌ٴ ماه (جزر و مد، قواعد كشاورزي‌، قاعدگي‌). دنيا دربرابر اخترگويي‌ قانع شده بود، اما اين اقناع از لحاظ نوع و ميزان‌، از شخصي تا شخص ديگر، از پزشك تا پزشكي‌ ديگر فرق مي‌كرد؛ ممكن بود فكر مبهمي باشد كه اعتقاد به آزادي موجود در مذهب مسيحيت‌ آن را خنثي مي‌ساخت‌؛ و درست در طرف مقابل‌، ممكن بود با دقتي وسواس‌آميز به جزئيات‌ زيست‌شناختي يا آسيب‌شناختي تسري داده شود.
نويسندگاني از مليت‌هاي مختلف اروپاي باختري به رساله‌هاي فراوان احكام پزشكي‌ (اخترگويي پزشكي‌) در سده‌ٴ سيزدهم و پيش از آن‌، تعدادي اضافه كردند. لازم نيست بار ديگر آنها را برشماريم‌، ولي جالب است توجه شود كه همگي به زبان لاتيني نوشته شدند (نه به‌ يوناني يا عربي‌). با اين‌كه بيشتر اخترگويان غربي از رساله‌هاي عربي (يا ترجمه‌هاي لاتيني آن‌) الهام گرفته بودند، در اين عصر اخترگويي در جهان عرب اسلامي كم‌تر از مسيحيت لاتيني شايع‌ بود.2
2. ترجمه‌ها و شرح‌ها (مقدمه‌، 2، 861 ـ864، 1665 ـ1667). در آغاز سده‌ٴ چهاردهم مهم‌ترين آثار كلاسيك پزشكي يوناني و عربي در دست‌رس خوانندگان لاتيني بود. ولي هنوز براي مترجمان‌ كار زيادي باقي بود، كه از يوناني‌، عربي يا عبري به لاتيني يا در برخي موارد از لاتيني به فرانسه‌ ترجمه كنند. كتاب‌هاي موجود در عبري خيلي كم‌تر بود، ولي حالا كه يهوديان غربي ارتباطشان‌ را با عربي از دست داده بودند، بايستي ترجمه‌هاي بيشتري برايشان از عربي به عبري صورت‌